منوی برگه ها
منوی دسته ها

ارسال شده توسط در ۲۹ آبان ۱۳۹۱ در انسان شناسی, عرفان, فصل دوم | ۰ دیدگاه

قلب انسان، لطیف ترین بخش وجودی او

در ادامه بحث های پیرامون عقل و عشق، در این قسمت به رابطه میان عقل و دل پرداخته می شود. همه می دانیم که تمجید قرآن و روایات از دل انسان چقدر زیاد است تا جایی که قرآن شناخت را نیز به دل و قلب نسبت می دهد. اما به راستی قلبی که از آن سخن گفته می شود چیست؟ آیا این همان قلب فیزیکی و پزشکی موجود در بدن انسان است؟ تفاوت میان عقل و قلب چیست و کدام بر دیگری ارجحیت دارد؟ پاسخ همه این سؤالات را در این بخش بیابید.

استاد، قرآن می فرماید: « يَوْمَ لايُنْفَعُ مالُ وَ لابَنُونَ اِلّا مَنْ اَتَى‏اللَّهَ بِقَلْبٍ سَليمٍ ». شما «قلب» را در اینجا به معنی «عقل» در نظر می گیرید؟

–        نه! من «قلب» را به همان معنای قلب می گیرم و آن را به معنای «عقل» نمی گیرم. انسان هم عقل دارد، هم قلب دارد، هم عشق دارد، هم خیال دارد، هم وهم دارد، هم حس دارد. انسان موجودی است که خیلی چیزها دارد؛ از حس گرفته تا خیال و وهم و تا فطرت و قلب و عقل.

انسان قلب دارد و قلب، عقل نیست. ولی قلب هم وقتی قلب سالمی است که بر اساس عقل کار بکند. قلب من اگر تقاضاهایی داشت و کارهایی به مقتضای قلب بودن انجام داد که خارج از دایره عقلانیت بود، کار خوبی نکرده است.

اجازه بدهید که من، وجه تسمیه قلب را در اینجا بیان کنم. اصلاً چرا قلب را قلب گفته اند؟ لِمَ سُمی قلبُ قَلبا؟ کلمه «قلب» که یک واژه عربی است و در قرآن هم آمده است، معادل کلمه «دل» در فارسی است. قلب یعنی چیزی که منقلب می شود. تقلب و انقلاب، یعنی دگرگون شونده. قلب آدمی هم هر لحظه دگرگون می شود و حالت ثبات ندارد. در هر لحظه دگرگونی های فراوانی در قلب اتفاق می افتد. این دگرگونی ها به این دلیل است که قلب بسیار لطیف است. لطیف ترین بخش وجودی و هستی انسان، قلب اوست؛ چه قلب معنوی او و چه حتی قلب صنوبری و ظاهری.

توجه کنید که یک قلب صنوبری (به اصطلاح حکما) داریم که به معنای قلب فیزیولوژیکی است و قلبی است که یک پزشک به آن می گوید. کار این قلب چیست؟ تپش است و خون را به همه اعضای بدن می رساند. اگر یک لحظه هم از تپش بایستد و خون را به اجزای بدن نرساند، مرگ [شخص] فرا رسیده است. قلب، مرتب در تپش و ضربان است. قلب انسان، ضرب آهنگ دارد. شما اگر نبض خود را بگیرید متوجه این ضرب آهنگ می شوید. [پس] این قلب صنوبری و پزشکی و ظاهری است.

قلب باطن هم به همین حالت است. قلب باطن که مرکز معارف و محبت است، مرکز محبت، عداوت، عواطف، غلیانات و احساسات است، قلب واقعی است که البته با قلب پزشکی هم ارتباط دارد. جریان قلب هم که تند و کند می شود بر احساسات آدمی تاثیر می گذارد. ولی احساسات که در گوشت نیست، [پس] قلبی که مرکز احساسات است، قلب صنوبری نیست. آن یک قلب دیگری است که همان دل واقعی آدمی می باشد. اجازه بدهید من در اینجا یک شعر از سنایی بخوانم که برای توضیح بیشتر این مطلب مفید است. آن شاعر عارف می گوید:

پاره ای گوشت نامْ دل کردی / دلِ تحقیق را بِهِل کردی
اینکه دل نام کرده ای به مَجاز / رو به پیش سگان کوی انداز

این قلب ظاهری که ضرب آهنگ و تپش دارد و خون رسانی می کند، یک قطعه گوشت است و اگر جلوی حیوانی بیاندازی آن را می خورد. اما قلب واقعی و معنوی شما که مرکز ادراک و مرکز احساسات شماست، آن را سگ نمی تواند بخورد! آن قلب که خوراک حیوان نمی شود. آن خانه خداست! عرش الرحمن است؛ « قلب المؤمن عرش الرحمن »، و البته خانه حقیقی خداست. اگر خداوند، خانه داشته باشد، [قلب مؤمن خانه اوست.] حریم خداوند، دل مؤمن و انسان کامل است.

خانه کعبه مجاز است و خانه گِل است! یک ساختمان است که ممکن است خراب هم بشود، چه بسا گاهی سیل هم آمده و خرابی رسانده است. به هر حال یک ساختمان است که البته به دست حضرت ابراهیم (ع) ساخته شده و مقدس است. ولی خانه حقیقی خداوند، دل مؤمن است. این حدیث خیلی مهم است که: « لا یَسَعُنی أَرْضی وَ لا سَمائی وَ لکِنْ یَسَعُنی قَلْبُ عَبْدِی الْمُؤْمِن ». خداوند می گوید که من در زمین و آسمان ها نمی گنجم، من بزرگ تر از آنها هستم و آنها ظرفیت گنجایش من را ندارند. پس من در کجا می گنجم؟ در دل مؤمن! و آن دل اگر شکسته هم باشد، بیشتر جای خداوند است: انا عند القلوب المنكسرة.

شاعری هم می گوید:

خدا اندر دل مؤمن بگنجد / که مؤمن را دلی بی انتها هست

–        بسیار عالی.

عقل و دل

خوب حالا به بحث اول برگردیم. این دل، مرکز عواطف و ادراکات است. شما هر ادراکی داشته باشید با تپش قلب شما هم آهنگ است. نمی دانم که در جلسات گذشته این حدیث را خوانده ام یا نه؟ چه خوانده باشم و چه نخوانده باشم، میل دارم که در اینجا این حدیث را بخوانم. این حدیث از حضرت امام جعفر صادق (ع) است که شهرستانی در کتاب تفسیرشان که اخیراً هم چاپ شده است نقل کرده اند. حدیث شگفت انگیز است! حضرت امام جعفر صادق (ع) در آن حدیث، جمله ای دارد که می فرماید: « قلب عَقول »[1] [امام در اینجا] از قلب عقول صحبت می کند و می گوید چنین شخصی دارای قلب عقول است. عقول که صیغه مبالغه عاقل است، یعنی خیلی عاقل. قلبی است که عاقل است. [بنابراین] عقل با احساسات انسان منافاتی ندارد. احساسات انسان چنانچه با عقلش هماهنگ نباشد، بسیار زیان بخش است. یک انسان احساساتی را در نظر بگیرید که احساسات او زیر سیطره عقلش نباشد، یعنی از عقلش اطاعت نکند. احساسات سرکش و بدون هدایت عقل اولاً ارزشی ندارد و بعد هم بسیار خطر آفرین است و ممکن است موجب ضلالت انسان و حتی گمراهی ابدی بشود. نه تنها گمراهی خود شخص، بلکه گمراهی یک عالم. اما اگر احساسات با عقل آدمی هدایت شدند، بسیار لطیف اند و منشأ آثار نیکو و پسندیده می شوند.

بنابراین انسان یک موجود تکه و پاره نیست. [انسان] هزاران نیرو دارد، هزاران خاصیت و ویژگی دارد اما همه آنها در یک وحدت ارگانیک از نظر بدنی و یک وحدت عقلانی از نظر معنوی با هم هماهنگی دارند. بنا نیست که انسان یک موجود چهل تکه و هزار تکه باشد که هر تکه هم یک سازی بزند. [در این صورت انسان] یک ساز ناکوک و یک موسیقی ناهماهنگ است که صدای دلخراشی از او بیرون می آید. یک ساز، وقتی صدای زیبا دارد که کوک شده باشد و هماهنگ عمل کند.

انسان در یک هماهنگی، تعالی پیدا می کند و در جامعه و در ملک و ملکوت، منشأ اثر است. این هماهنگی نیز در پرتو عقل حاصل می شود. آنجا که عقل نباشد، این هماهنگی حاصل نمی شود. عقل، هماهنگ کننده همه نیروهاست.


[1] این حدیث از حضرت امام علی (ع) در «غرر الحکم، ص 340» نقل شده است و امام در آن حدیث از سه ویژگی یک امام و رهبر سخن می گویند.
قال الامام علي – عليه السلام – : يحتاجُ الاِمامُ اَلي قَلبٍ عَقولٍ وَ لِسانٍ قَئُولٍ وَ جَنانٍ عَلي اِقامَةِ الحَقِّ صَئُولٍ.
امام علی – علیه السلام – فرمود: رهبر نیازمند سه چیز است: قلب اندیشمند و متفکر؛ زبان گویا؛ و دل پر جرات و قاطع در برابر اجرای حق.


اطلاعات و مشخصات

شماره سریال: m-003-d

شماره قسمت: 003

مدت زمان: 8:30

فرمت فایل تصویری: | H.264/AVC MPEG-4 | 600×400px | 25fps | 320kbps |

فرمت فایل صوتی: | MP3 | 44.1KHz | Mono | 64kbps |

پیوند کوتاه:
www.maarefat.com/?p=137

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *