منوی برگه ها
منوی دسته ها

ارسال شده توسط در ۱۸ اسفند ۱۳۹۱ در انسان شناسی, فصل سوم, فلسفه, هستی شناسی | ۶ دیدگاه

توازن و تعادل در سایه آگاهی کامل

در این مقال نیز ادامه تفسیر آیه شهد الله را پی می گیریم و به بیان رابطه علم و آگاهی که در ابتدای آیه به آن اشاره شده است با قسط و میزان که در ادامه آیه شاهد آن هستیم می پردازیم.

*       استاد! نکات بسیار لطیف و زیبایی را در رابطه با آیه « شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ » و همچنین در مورد مقام ملائکه و اولوا العلم فرمودید. اما آیه کریمه قرآن در ادامه می فرماید: « … وَأُوْلُواْ الْعِلْمِ قَآئِمَاً بِالْقِسْطِ ». مفسرین در اینجا به عبارت «قسط» نگاه های متفاوتی داشته اند که نمی توان آن را با کاربرد عرفی این مفهوم یکی دانست. ما معمولاً قسط را معادل «عدالت» می دانیم اما بسیاری از بزرگان عرفا مخصوصاً صاحب بیان السعادة، در بیان معنای این واژه می گوید: هر کسی به توازن عقل و عشق رسید و معمار وجود او، عقل او شد، مصداق مفهوم قسط خواهد بود. این سخن کسی است که ما او را سردسته فرقه ای می دانیم که آنها را به عشق افراطی و سُکر افراطی متهم می کنیم! این برای من خیلی زیبا بود. حالا می خواهم نظر جنابعالی را در مورد «قائماً بالقسط» بدانم.

وقتی که ما از علم شروع کردیم و از حضور به حصول رسیدیم، اگر علمی واقعاً علم باشد – یعنی به حضور منتهی شود – قسط هم در آن وجود دارد. قسط، همان عدل است که فرمودید و عدل نیز همان «توازن» است. خاصیّت علم و آگاهی، توازن است.

*       توازن قوای نفسانی؟

توازن هستی! این توازن از هستی شروع می شود و به انسان می رسد. انسان هم طبعاً جلوه و شأنی از شئون هستی است. البته این توازن، در خود هستی وجود دارد و در تعیّنات هستی و در عالم نیز توازن هست. در ملک و ملکوت، توازن هست. عالم ملکوت، عالم توازن است و هر چیزی در جای خودش قرار دارد. ذره ای کم و زیاد یا زیر و بالا ندارد و خطایی در آن نیست. پس کل ملکوت، عالم توازن است. همین عالم مُلک هم عالم توازن است؛ مگر اینکه ما شیطنت بکنیم و بخواهیم توازن آن را بر هم بزنیم! این شیطنت ها را گاهی در انسان [می بینیم] زیرا انسان به همان اندازه که مظهر رحمان است، جهات ابلیسی هم در او ظهور دارد.

بنابراین قائم بالقسط، از آگاهی و از حضور شروع می شود. خود حضور، توازن است و اصلاً در حضور، خطا نیست، بلکه خطا در حصول است. در علم حصولی من خطا هست و ممکن است که من چیزی را به خطا بفهمم یا اینکه در تصورات و در تصدیقاتم مرتکب خطا بشوم. این خطاها فراوان اتفاق می افتد چرا که انسان غالباً خطا می کند و باید هم خطا بکند و این برای او شدنی است. اما در عالم حضور، خطا نیست. البته طبق بیانی که در گذشته داشتیم، ما نمی توانیم حضور را به تصور در آوریم، بلکه باید نسبت به آن تنبّه پیدا بکنیم. ولی [در هر حال] در عالم حضور، خطا نیست و چون ما علم را از علم حضوری شروع کردیم [و منشأ علم را حضور دانستیم] قائم بالقسط معنی پیدا می کند.

(… قسمتی از نوار جا افتاده است! …) متأسفانه ابلیس هم در ما حضور دارد. البته من نباید کلمه متأسفانه را بگویم! چون ابلیس باید باشد، چنانکه هست. همانطور که رحمان در ما حضور دارد، ابلیس هم در ما حضور دارد.

توازن و تعادل

*       اگر در ما توازن وجود داشته باشد، باز هم ابلیس وجود خواهد داشت؟

اگر این توازن حفظ شود [جایگاه ابلیس هم در وجود ما مشخص خواهد شد]. اصلاً عظمت، نتیجه این توازن است! اگر بنا بود که ما جنبه ابلیسی نداشتیم و بر آنچه که هستیم، مجبور و مضطر، مفطور و مجبول بودیم، [این برا ما] کمالی نبود. کمال، نتیجه توازن در این تعارض است. اگر در این تعارض، تعادل حفظ شد و همان طور که انسان از تعادل و توازن شروع شده است، بتواند آن را تا آخر در خودش حفظ کند، [کمال انسان رقم خورده است] و در اینجاست که مسئولیت و نقش اراده و اختیار ظاهر می شود. عظمت، [مربوط به] نقش اراده انسان است.

هر موجودی همان است که هست. یک درخت سیب، سیب می دهد؛ یک درخت گلابی، گلابی می دهد؛ یک درخت انگور، انگور می دهد. یک گرگ فقط یک گرگ است؛ یک روباه، تنها یک روباه است. اما انسان در فطرت خود توازنی دارد که می تواند احیاناً بر هم بخورد. در این صورت همین انسان می تواند هم گرگ بشود، هم روباه بشود، هم شیر بشود و هم می تواند فرشته شود. انسان می تواند همه این موجودات باشد، ولی اگر این توازن را تا آخر [حیات خود] حفظ کرد، آنگاه از همه اینها، حتی از فرشته هم بالاتر است.

این توازن با چه چیزی می تواند حفظ شود؟ با اراده! اینجاست که نقش اراده خیلی مهم و روشن می شود. کمال، در اثر اختیار و اراده انسان است.

*       اختیار، شاقول معماری اوست.

شاقول معماری هستی است! یعنی هستیِ متعادل، نتیجه اراده درستی است که انسان آن را به کار می برد. اگر این توازن تا آخر حفظ شد، آنگاه مقام «لی مع الله» که قبلاً [1]در مورد آن صحبت شد، حاصل می شود؛ مقامی که آن چنان رفیع است که دستی به آن نمی رسد؛ در آن هنگام به مقام « شَهِدَ اللّهُ أَنَّهُ لاَ إِلَـهَ إِلاَّ هُوَ » می رسد.

*       حضرت علامه طباطبایی (رض) در همین آیه جمله زیبایی دارد که مؤید فرمایشات حضرتعالی است. ایشان می فرماید: اگر آن توازن از شهدالله و ملائکه و اولوالعلم، جاری باشد، انسان دائماً شَهْد آن را می چشد …

و خود آن انسان همیشه «شَهِدَ» نیز هست.

*       بله. اما اگر آن توازن بر هم بخورد، این شَهْد نیز قطع می شود …

و «شَهِدَ» هم دیگر نخواهد بود.

*       بله. این نشان می دهد که عدالت، یک خاستگاه عرفانی و فلسفی و اخلاقی دارد.

بله! عدالت، اساس آفرینش است. اساس آفرینش، عدالت است و نقش و تجلی این عدالت، بیش از هر چیز دیگری در انسان است. زیرا اگر [عدالت] در انسان ظهور کرد، انسان فهرست و نمونه عالم هستی است [و بنابراین عدالت در همه جای این عالم بر قرار می شود].

*       بسیار زیبا بود. جناب مولوی هم به زیبایی این آیه را بررسی کرده، می گوید: اگر این توازن بر قرار باشد، نسبت ما با خدا مانند طفل است با مادرش:

یا به طفل شیر مادر بانگ زد / کای بیا من مادرم هان ای ولد
طفل گوید مادرا حجت بیار / تا که با شیرت بگیرم من قرار؟! [2]

در آن موقع، نه تنها انسان دلیلی [برای اثبات خدا] نمی خواهد، بلکه مانند طفلی است که دائماً به دنبال خدا می گردد.

بله. یا مثل سایه ای است برای حق؛ ظلّی است برای ذی ظلّ.

*       بله. البته گمان می کنم که تعبیر مولانا بیشتر با شَهِدَ متناسب است.

ظل هم با شَهِدَ مناسبت دارد، یعنی مظهر اوست؛ انعکاس و تجلی حق است. اگر این توازن [در وجود انسان] بر قرار شد، آنگاه تجلی حق خواهد بود.

*       پس می توانیم بگوییم که انسان کامل، انسانی است که عدالت در او مستقر شده، توازن پیدا کرده است؟

بله! دقیقاً همین طور است. توازن مطلق!

*       آیا از همین جا می توانیم بگوییم این مأموریت انسان کامل است که عدالت را گسترش دهد؟

بله. دقیقاً.

*       با این تفاسیر دیگر نمی توانیم عرفان و حکمت را از زندگی مردم جدا کنیم!

نخیر! جدا نیستند. توازن کامل، در انسان کامل پیدا می شود و توازن کامل، نتیجه آگاهی کامل است. بدون آگاهی کامل، توازن نیز حاصل نمی شود.

*       پس از همین جهت است که انسان های کامل مانند انبیا و ائمه معصومین (ع) در خود، احساس مسئولیت می کردند تا عدالت را در جامعه مستقر بکنند؟

بله. و این در قرآن کریم، تصریح شده است. ما واژه دیگری برای آنها [= انبیا و ائمه معصومین (ع)] به کار می بریم که هم ریشه توازن است؛ آنها «میزان» هستند. قرآن کریم می گوید: « وَ أَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ » [3] . الکتاب و المیزان را مقارن یکدیگر قرار داده است. میزان چیست؟ میزان، انسان کامل است. چرا میزان است؟ چون تعادل در او حفظ شده است. تعادل نیز نتیجه آگاهی کامل بوده است. آگاهی کامل، توازن کامل است؛ توازن کامل، میزان کامل است؛ و میزان کامل، شخص کامل است. این است که انبیا، میزان همه چیز هستند؛ یعنی همه چیز با آنها سنجیده می شود.


[1] ن.ک. « علم انسان؛ از حضور تا حصول »

[2] مولوی، مثنوی معنوی، دفتر دوم، بخش ۱۰۴ – بیان دعویی که عین آن دعوی گواه صدق خویش است. نیز در ادامه می فرماید:
در دل هر امتی کز حق مزه‌ست / روی و آواز پیمبر معجزه‌ست
چون پیمبر از برون بانگی زند / جان امت در درون سجده کند
زانک جنس بانگ او اندر جهان / از کسی نشنیده باشد گوش جان
آن غریب از ذوق آواز غریب / از زبان حق شنود انی قریب

[3] قرآن کریم، سوره الحدید، آیه 25 : « لَقَدْ أَرْسَلْنَا رُسُلَنَا بِالْبَيِّنَاتِ وَأَنزَلْنَا مَعَهُمُ الْكِتَابَ وَالْمِيزَانَ لِيَقُومَ النَّاسُ بِالْقِسْطِ وَأَنزَلْنَا الْحَدِيدَ فِيهِ بَأْسٌ شَدِيدٌ وَمَنَافِعُ لِلنَّاسِ وَلِيَعْلَمَ اللَّهُ مَن يَنصُرُهُ وَرُسُلَهُ بِالْغَيْبِ إِنَّ اللَّهَ قَوِيٌّ عَزِيزٌ ؛ به راستی پیامبران خود را با دلایل آشکار روانه کردیم و با آنها کتاب و ترازو را فرود آوردیم تا مردم به انصاف برخیزند، و آهن را که در آن برای مردم خطری سخت و سودهایی است، پدید آوردیم، تا خدا معلوم بدارد چه کسی در نهان، او و پیامبرانش را یاری می‏کند. آری، خدا نیرومند شکست ناپذیر است. »


اطلاعات و مشخصات

شماره سریال: m-012-c

شماره قسمت: 012

مدت زمان: 8:28

فرمت فایل تصویری: | H.264/AVC MPEG-4 | 600×400px | 25fps | 320kbps |

فرمت فایل صوتی: | MP3 | 44.1KHz | Mono | 64kbps |

پیوند کوتاه:
www.maarefat.com/?p=733

۶ دیدگاه

  1. سلام
    متاسفانه برای دانلود پیغام Not Found میده……
    اگه ممکنه رسیدگی کنید.
    با تشکر

    • درود بر شما

      حق با شماست! از اين مشکل بوجود آمده پوزش مي طلبيم.

      اخيراً تغييراتي در هاستينگ دانلود وبسايت معرفت اعمال شده است که تا چند روز آينده رفع خواهد شد. ان شاءالله

      مجددا از شما همراهان پوزش مي طلبيم

      • بازم سلام
        خیلی ممنون از پاسختون.
        بازم ممنون.

  2. وب سایت و برنامه خیلی عالی هستش فقط می خواستم بدونم می شه آرشیو کل برنامه رو خریداری کرد ؟

    • درود بر شما. از حسن نظرتون ممنون.

      بله! امکان خرید وجود دارد. برای سفارش کل مجموعه، به وبسایت سروش سیما مراجعه کنید: http://bit.ly/12IjhKw

  3. سلام
    سپاس

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *